Elfenbankje: waarom deze zwam in Japan in het ziekenhuis ligt, en wat je er thuis mee kunt

Wie in het bos let op dode stammen, kent het elfenbankje zonder de naam te weten: dunne, leerachtige waaiertjes in concentrische banden van bruin, grijs, blauw en oker, met een fluwelige bovenkant en een witte, fijn geperforeerde onderkant. Trametes versicolor, in het Engels turkey tail, groeit op elk continent op vrijwel elk dood loofhout. Hij is oneetbaar in de gewone zin van het woord, en tegelijk de meest onderzochte houtzwam ter wereld. Dat vraagt om uitleg, en om een eerlijke scheiding tussen wat vaststaat en wat mensen hopen.

Waarom ligt hij in Japan in het ziekenhuis?

Omdat uit het elfenbankje in de jaren zestig een eiwitgebonden polysacharide is geïsoleerd, PSK, dat in Japan sinds eind jaren zeventig is geregistreerd als geneesmiddel ter ondersteuning van de behandeling van bepaalde kankers, naast chemotherapie, niet in plaats daarvan. Het is daar decennialang een van de meest voorgeschreven middelen van zijn soort geweest, en er ligt een flinke stapel klinisch onderzoek onder. Dat is een feit, en het is de reden dat het elfenbankje in vrijwel elk boek over medicinale paddenstoelen vooraan staat.

Wat betekent dat voor een zwam uit je eigen tuin?

Minder dan de boeken suggereren, en dat zeggen we liever zelf dan dat je het later ontdekt. PSK is een gestandaardiseerd extract, gemaakt van gekweekt mycelium onder farmaceutische omstandigheden, in een gemeten dosis. Een thee van gedroogde elfenbankjes uit je takkenril is dat niet. Hij bevat een deel van dezelfde stoffen, in een onbekende hoeveelheid, en er is geen onderzoek dat zegt wat zo'n thee bij een mens doet. Wie het elfenbankje kweekt in de hoop op een medicijn, moet dat weten. Wie ziek is, overlegt met een arts en niet met een kwekerij. Wij verkopen pluggen van een mooie, taaie, interessante zwam, geen behandeling.

Waarom kweek je hem dan?

Om drie redenen die niets met claims te maken hebben. Ten eerste omdat hij de makkelijkste houtzwam is die bestaat: hij groeit op elke loofboom, ook op dunne takken en oude stronken, vergeeft alles en produceert jaren. Ten tweede om de schoonheid: een verse elfenbankje in de herfst, met zijn banden in blauw en bruin en zijn fluwelige rand, is een van de mooiste dingen die uit dood hout kunnen komen, en gedroogd blijft hij dat. Ten derde om de thee zelf, als drank en niet als medicijn: gedroogd en een half uur getrokken geeft hij een licht bittere, aardse, eerlijk gezegd wat medicinaal smakende bouillon die in Azië al eeuwen als warme drank wordt gedronken, en die in een winterse thee met gember en honing goed op zijn plaats is.

Hoe kweek je het elfenbankje?

Zoals elke soort met pluggen, maar met minder eisen. Elke verse loofstam of dikke tak werkt, beuk, berk, eik, wilg, es, fruitbomen; dun hout van vijf tot tien centimeter is prima. Boren, pluggen erin, was erover, in de schaduw leggen. Het elfenbankje is snel: vaak al binnen een jaar de eerste waaiertjes, in de herfst, en daarna elk najaar opnieuw, drie tot vijf jaar lang. Hij verdraagt droogte beter dan bijna elke andere soort en heeft aan een takkenril een ideale plek. Let op bij het oogsten: er zijn lookalikes, met name de gezoneerde korstzwam die eenzelfde bandering heeft maar een gladde, poriënloze onderkant. Het elfenbankje heeft altijd fijne poriën aan de onderzijde, drie tot vijf per millimeter, zichtbaar met een loep. Op een stam die je zelf hebt geënt is verwarring onwaarschijnlijk, in het bos let je erop.

Oogsten en drogen

Oogst jonge, soepele exemplaren met een witte, verse rand; oude, verbleekte en harde waaiers zijn hun beste tijd voorbij. Snijd ze los, borstel ze schoon en droog ze in de oven op 50 graden of enkele dagen op de verwarming tot ze hard zijn. In een dichte pot blijven ze een jaar goed. Voor thee: een handvol gedroogde stukjes in een liter water, een half uur zachtjes laten trekken, zeven. Bewaar het aftreksel in de koelkast en drink het warm, met iets erbij dat de bitterheid rond maakt.

De eerlijke samenvatting

Het elfenbankje is een prachtige, sterke, onverwoestbare zwam waar in Japan een echt geneesmiddel van is gemaakt. Dat geneesmiddel koop je niet bij een kwekerij en maak je niet in je keuken. Wat je wel kunt: een stam vol banden van blauw en bruin kweken, er in de herfst van genieten, hem drogen, er een winterse thee van trekken en ondertussen weten dat je naar een van de meest bestudeerde organismen op aarde kijkt. Dat is voor ons genoeg reden om hem in het assortiment te hebben.